Antwerps receptenboek uit ca. 1600 geeft unieke inkijk in toenmalige behandeling van ziektes zoals 'die peste' en ‘cancker inden borsten’

Antwerpse arts die boek met middeltjes opstelde, was stiefgrootvader van kunstschilder Jacob Jordaens

18/06/2026

Het medisch receptenboek van ca. 1600, opgesteld door Antwerps arts Abraham vander Veken. Hier worden middeltjes tegen o.a. de pest beschreven. Copyright Arenberg Auctions.

Een uniek medisch handschrift van een Antwerpse arts uit de late 16^de en vroege 17^deeeuw is opgedoken bij het gereputeerde Brusselse veilinghuis Arenberg Auctions. Het geeft een ongeziene inkijk in de gezondheidszorg van destijds. Er staan zo’n 2.000 recepten in voor remedies tegen allerlei ziektes en kwaaltjes.
Zo staat er onder andere een middel om besmetting met de pest te voorkomen: “Neem 4 drachmen citroenkruid en 1 drachme saffraan... Doe het in witte wijn en maak er pillen mee ter grootte van een erwt… Neem er drie ‘s avonds als de hoenders gaan slapen… Het beschermt je tegen de pest of de kwade lucht…”
Auteur van het 689 pagina’s tellende handschrift is de Antwerpse arts Abraham vander Veken, stiefgrootvader van de bekende kunstschilder Jacob Jordaens. Zijn werk beschrijft remedies tegen nagenoeg elk lichamelijk probleem gaande van aandoeningen aan ogen, gezicht, pezen en zenuwen, over jicht, fistels en ‘pijne aan het herte’ tot ‘den cancker inden borsten der vrouwen’ en ‘die peste’.
Het unieke medische receptenboek uit de jaren 1600 werd binnengebracht bij het Brusselse veilinghuis dat wereldwijd gekend is om z’n oude boeken, atlassen en foto’s, en gaat onder de hamer tijdens de veiling van 24, 25 en 26 juni. De waarde wordt geschat op 4.000 à 5.000 euro, al bestaat de kans dat die startprijs ruimschoots overschreden worden bij het bieden.

*** PERSBERICHT ***

Het unieke werk met 2.000 medische recepten is volledig in het Nederlands - Vroegnieuwnederlands - opgetekend. De recepten geven een gedetailleerde inkijk in de medische praktijk en gezondheidszorg in Vlaanderen en Nederland rond 1600.

“Dit handschrift is uniek in z’n soort en geeft een bijzondere inkijk in de medische gebruiken van destijds. Wie de recepten analyseert, merkt trouwens vrij snel dat ze dateren uit een periode waarin de renaissance stilaan begon over te vloeien naar de vroegmoderne tijd. Het boek balanceert tussen enerzijds de christelijke leer en anderzijds de opkomende moderne analytische wetenschap”, aldus Henri Godts, expert bij Arenberg Auctions.

Middeltjes tegen hartproblemen, borstkanker en de pest

Het receptenboek - met een perkamenten band waarvan de rug werd beschermd met lederen riempjes - begint met enkele moraliserende verzen in het Latijn en het Nederlands. Daarna volgt het ‘register van desen boecke’ en bijna 2.000 recepten die vrijwel elk lichamelijk probleem behandelen: gaande van ogen, gezicht, pezen, zenuwen, jicht, fistels, enz. Ook tegen ‘pijne aan het herte’, ‘den cancker inden borsten der vrouwen’ en ‘die pestilentie ende quade lucht’ worden vermeld. Het boek telt 689 folio’s en is als het ware een authentiek handgeschreven, medische encyclopedie.

Het medisch receptenboek van arts Abraham vander Veken, circa 1600. © Arenberg Auctions.

Het recept tegen de pest, klinkt zo: “Nempt cicetrini 4 dragmen, saffraen 1 dragma, maeckt van al dit een seer subtyl poederken, dan maekt drie pillen als van der grootte van een eerte oft vitse met witte wyn. Dese voorschrevene pillen beschermen den mensche voor die peste ende quade lucht… Hoemen dese pillen gebruijcken sal: ghij sult nemen, drij vande voorgenoempde pille, tsavonts als de hoenders slapen gaen oft des morgens heel vroeg, twee mael ter weecke…”

Oftewel, vrij vertaald: “Neem 4 drachmen citroenkruid en 1 drachme saffraan. Maak van dit een zeer subtiel poedertje, doe het in witte wijn en maak er pillen mee ter grootte van een erwt of boon. Neem er drie ‘s avonds als de hoenders gaan slapen of ’s morgens heel vroeg, tweemaal per week. Het beschermt je tegen de pest of de kwade lucht.”

Aderlatingen en braak- en laxeermiddelen

“In die periode was er bijna niets geweten over het bestaan van bacteriën en virussen. Artsen grepen vooral nog naar aderlatingen en braak- en laxeermiddelen tegen ziekten en kwaaltjes. Ook dat valt te zien in het boek. Er staan veel recepten en kruidenmengelingen die braakneigingen oproepen en laxerend moeten werken”, licht Henri Godts toe.

Voorts vinden we ook een middeltje terug tegen reuma: “Dit is seer goet voor het flerecijn: hij moet zijne voeten alle maent waschen. Goet voetwater moet met regenwater oft vloetwater gemaeckt worden, ende hij moet camille, semelen ende een paer handt vollen soute, ende … laet dit t’same sieden.”

Vrij vertaald: “Dit is zeer goed tegen reuma: was hiermee je voeten elke maand. Goed voetwater moet met regenwater of water dat opkomt bij vloed gemaakt worden, met kamille, zemelen en paar handvol zout. Laat dit samen koken.”

Ook worden enkele pagina's gewijd aan het krijgen van kinderen, zwangerschap, bevruchting en bevalling. Zo worden middeltjes beschreven voor wanneer "een vrouwe bevrucht is en haere maentziekte heeft...", "Als een vrouwe den arbeyt crijght", "als een vrouwe gheen ween heeft", "voor het nedersincken", ...

Stiefgrootvader van Jacob Jordaens

Het receptenboek is circa het jaar 1600 geschreven, al wordt nergens een exact jaartal vermeld. De auteur is Abraham vander Veken, een arts uit Antwerpen. Veel informatie is er over de man is niet bekend, behalve dat hij ‘van den ouderdom van 74 jaaren’ was toen hij het werk voltooide. De medische recepten moet kennelijk gewerkt hebben, want voor die tijd was dit héél oud. Zijn naam komt enkele keren voor in documenten tussen 1584 en 1617 in het Felixarchief van Antwerpen. Hij is de tweede echtgenoot van Anne Faulx, wier kleinzoon Jacob Jordaens zou uitgroeien tot een beroemde Antwerps barokschilder.

Henri Godts, expert bij Arenberg Auctions: “Het werk is niet alleen zeer omvangrijk, het moet ook heel vaak gebruikt zijn geweest, getuige de staat van de bladen en de vervormde lederen riempjes. De teksten zijn in een zeer duidelijk handschrift en in toegankelijk Vroegnieuwnederlands neergeschreven, wat het voor historici ongetwijfeld een onschatbare bron van medische praktijken en remedies in dit specifieke tijdsgewricht maakt.”

Onder de hamer

Het manuscript wordt geveild van 24 tot en met 26 juni bij Arenberg Auctions. De startprijs ligt op 4.000-5.000 euro, al kan verwacht worden dat het bedrag tijdens de veiling wordt overschreden. Ook andere opmerkelijke zaken worden geveild, zoals een partituur van Wagner, aquarellen en tekeningen van Brusselse stadszichten die toebehoorden aan de hertogen van Arenberg, en een uitzonderlijke collectie rond Belgisch Congo van het einde van de 19^e eeuw tot de onafhankelijkheid in 1960.